Može li novi Svesrpski sabor u Banjaluci dodatno zaoštriti političke odnose u Bosni i Hercegovini i regionu? Nenad Kecmanović, savjetnik Milorada Dodika i jedan od najglasnijih zagovornika koncepta „srpskog sveta“, smatra da bi naredno okupljanje trebalo biti održano upravo u Banjaluci, bez obzira na moguće reakcije iz Brisela, Sarajeva i Zagreba.
Kecmanović je u autorskom tekstu naveo da je Deklaracijom usvojenom na prethodnom Svesrpskom saboru predviđeno održavanje tog skupa svake dvije godine. Budući da je prethodni sabor organizovan u Beogradu, prema njegovom tumačenju, sljedeći bi trebalo da bude održan u najvećem gradu Republike Srpske.
Sabor u Banjaluci
Najava mogućeg održavanja Svesrpskog sabora u Banjaluci dolazi u politički osjetljivom trenutku, kada su odnosi između vlasti u Republici Srpskoj i institucija Bosne i Hercegovine već opterećeni brojnim sporovima.
Kecmanović smatra da se prilikom donošenja odluke ne bi trebalo voditi računa o tome kako će skup biti prihvaćen u sjedištu Evropske unije, Sarajevu ili Zagrebu. Takav stav pokazuje da organizatori budućeg sabora prvenstveno žele naglasiti političko i nacionalno povezivanje Srbije i Republike Srpske, bez obzira na upozorenja da bi cijeli projekat mogao biti shvaćen kao zadiranje u suverenitet Bosne i Hercegovine.
Prema njegovom viđenju, Aleksandru Vučiću, Miloradu Dodiku i patrijarhu Porfiriju pripala je istorijska uloga jer su Deklaracijom Svesrpskog sabora, kako tvrdi, uspostavili kontinuitet s idejama Ilije Garašanina i Dobrice Ćosića.
Takvo poređenje dodatno je privuklo pažnju jer se Garašaninovo „Načertanije“ i političke ideje Dobrice Ćosića u velikom dijelu javnosti povezuju s projektima teritorijalnog i političkog objedinjavanja Srba.
Nacionalno samopouzdanje
Kecmanović u tekstu posebno insistira na tome da se Srbi ne bi trebali predstavljati kao narod koji je tokom istorije stalno bio prevaren, politički naivan ili nedovoljno zreo.
Smatra da takav pristup vodi samopotcjenjivanju i onome što opisuje kao autošovinizam. Umjesto toga, poziva na isticanje vojnih i političkih pobjeda, stvaranja dvije Jugoslavije, Republike Srpske i obnove suvereniteta Srbije.
– Srbi treba da se ponose što su pobijedili sve okupatore, stvorili dvije Јugoslavije i Republiku Srpsku, te obnovili suverenu Srbiju. Istorija, istina, mijenja ugao viđenja istih događaja, ali to ne bi smjelo da utiče na nacionalno samopoštovanje i samopouzdanje. Srbi ne prihvataju ništa što im je nametnuto, nego jedino `sami pali, sami se ubili` – naveo je Kecmanović.
Njegova poruka zasniva se na tvrdnji da istorijski događaji mogu biti različito tumačeni, ali da promjene u interpretaciji ne bi smjele uticati na osjećaj nacionalnog ponosa.
Istovremeno, poručuje da srpski narod ne prihvata odluke koje smatra nametnutim izvana, što se može povezati s dugogodišnjim protivljenjem rukovodstva Republike Srpske odlukama visokih predstavnika i pojedinih državnih institucija.
Kritike Deklaracije
Kecmanović tvrdi da je u Deklaraciji Svesrpskog sabora izričito navedeno da dokument nije usmjeren protiv bilo kojeg drugog naroda. Međutim, smatra da takva formulacija nije spriječila brojne kritike i upozorenja koja su se pojavila nakon njenog usvajanja.
Prema njegovom mišljenju, sličan odnos postojao je i prema Memorandumu Srpske akademije nauka i umjetnosti, koji je izazvao snažne političke reakcije prije nego što je u potpunosti objavljen.
Kecmanović navodi da se Bosna i Hercegovina u Memorandumu SANU spominje samo jednom, i to u fusnoti, pokušavajući na taj način osporiti tvrdnje da je dokument imao značajnu ulogu u političkim procesima koji su prethodili raspadu Jugoslavije.
Njegova poruka je da se srpski nacionalni dokumenti unaprijed predstavljaju kao prijetnja drugim narodima, bez obzira na njihov sadržaj i objašnjenja autora.
Sporni dokumenti
U nastavku teksta Kecmanović povezuje „Načertanije“, Memorandum SANU i Deklaraciju Svesrpskog sabora, predstavljajući ih kao dokumente koji se, prema njegovom mišljenju, nepravedno označavaju kao antidejtonski, antievropski i opasni po mir i stabilnost.
On smatra da se prema srpskim političkim i nacionalnim dokumentima primjenjuju drugačiji kriteriji nego prema programskim tekstovima drugih naroda i političkih stranaka.
Kao primjer navodi „Islamsku deklaraciju“ Alije Izetbegovića, tvrdeći da se taj dokument ne dovodi u pitanje iako ga opisuje kao zvanični programski dokument SDA.
Takvo poređenje dio je šireg političkog narativa u kojem se tvrdi da međunarodna zajednica i političko Sarajevo imaju strožiji odnos prema srpskim političkim zahtjevima nego prema stavovima i dokumentima bošnjačkih stranaka.
Od komunizma do protektorata
Kecmanović se osvrnuo i na politički sistem Bosne i Hercegovine, poredeći raniji komunistički poredak s djelovanjem međunarodne zajednice nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma.
Iako je i sam svojevremeno bio dio komunističkog političkog i akademskog sistema, sada tvrdi da je diktaturu proletarijata zamijenila diktatura protektorata.
Prema njegovom viđenju, nekadašnji Politbiro i generalnog sekretara zamijenili su Vijeće za provođenje mira i visoki predstavnik. Time je ponovio stav koji Milorad Dodik i rukovodstvo Republike Srpske često iznose, a prema kojem Bosna i Hercegovina nema punu suverenost sve dok visoki predstavnik može donositi i nametati odluke.
Takav pristup zanemaruje činjenicu da je međunarodno prisustvo u Bosni i Hercegovini proizašlo iz mirovnog sporazuma kojim je zaustavljen rat, ali Kecmanović smatra da je njegova sadašnja uloga prepreka političkoj samostalnosti domaćih institucija.
Budućnost države
Posebno kontroverzan dio njegovog teksta odnosi se na budućnost Bosne i Hercegovine. Kecmanović ne govori o mogućnosti izgradnje stabilne zajednice zasnovane na međusobnom povjerenju, već nudi izrazito pesimističnu procjenu odnosa među narodima.
Prema njegovom viđenju, Bosna i Hercegovina može opstati samo kao prostor u kojem će sukobi biti prikriveni ili otvoreni. Takva poruka dodatno produbljuje uvjerenje da zagovornici koncepta „srpskog sveta“ ne vide mogućnost razvoja funkcionalne države zasnovane na saradnji i kompromisu.
Kecmanović je budućnost Bosne i Hercegovine opisao kao moguću „kao zajednica skrivene mržnje ili otvorene kavge“.
Ta tvrdnja istovremeno predstavlja i političku poruku da su duboke nacionalne podjele trajne i da ih nije moguće prevazići izgradnjom povjerenja, funkcionalnih institucija i zajedničkih interesa.
Stari politički ciljevi
Najava Svesrpskog sabora u Banjaluci vjerovatno će ponovo otvoriti rasprave o tome da li se radi o kulturnom i političkom okupljanju jednog naroda ili o projektu kojim se dodatno povezuju institucije Srbije i Republike Srpske.
Kritičari ovakvih okupljanja upozoravaju da Republika Srpska nije država, nego jedan od dva entiteta u Bosni i Hercegovini, zbog čega svi sporazumi i deklaracije koje se tiču političkog ili institucionalnog povezivanja moraju poštovati ustavni poredak BiH.
Sa druge strane, rukovodstva Srbije i Republike Srpske tvrde da imaju pravo njegovati posebne i paralelne odnose, pozivajući se na odredbe Dejtonskog mirovnog sporazuma.
Ipak, pozivanje na politički kontinuitet sa Garašaninom i Ćosićem daje cijeloj inicijativi znatno širi karakter od obične saradnje u oblasti kulture, obrazovanja i očuvanja nacionalnog identiteta.
Ukoliko naredni Svesrpski sabor zaista bude održan u Banjaluci, njegov sadržaj, poruke i usvojeni dokumenti pokazat će da li se radi o simboličnom okupljanju ili nastavku političkog projekta koji bi mogao izazvati nove podjele i sukobe u Bosni i Hercegovini i regionu.