Najava dolaska premijera Republike Srbije Đure Macuta u Bosnu i Hercegovinu ponovo je otvorila niz osjetljivih političkih pitanja, naročito zbog povoda njegove posjete. Prema zvaničnoj obavijesti koja je dostavljena Ministarstvu vanjskih poslova BiH, Macut planira prisustvovati svečanoj akademiji u Banjoj Luci povodom obilježavanja 9. januara, datuma koji je u više navrata odlukama Ustavnog suda Bosne i Hercegovine proglašen neustavnim.
Dolazak srbijanskog premijera planiran je letom Vlade Srbije, sa slijetanjem na Međunarodni aerodrom Banja Luka. Iako detalji protokola nisu u potpunosti poznati, sama činjenica da je dolazak najavljen institucionalnim putem izazvala je burne reakcije u političkoj i široj javnosti u BiH. Još uvijek nema potvrde da li će Macut prisustvovati i svečanom defileu 9. januara, koji se tradicionalno organizuje u okviru obilježavanja tog datuma pod okriljem Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srpske.
Kontinuitet spornih dolazaka
Ovakvi dolasci zvaničnika iz Srbije u Banju Luku povodom 9. januara nisu presedan, već praksa koja se ponavlja iz godine u godinu. U političkom Sarajevu takvi potezi se često tumače kao otvoreno ignorisanje institucija Bosne i Hercegovine i njenih sudskih odluka. Prošle godine svečanoj akademiji prisustvovali su i najviši zvaničnici Srbije, što je dodatno produbilo političke tenzije i ostavilo gorak utisak u dijelu bh. javnosti.
Uprkos jasnim porukama i upozorenjima da se radi o neustavnom prazniku, ta praksa nije prekinuta. Naprotiv, iz godine u godinu se šalje poruka da odluke Ustavnog suda BiH nemaju stvarnu snagu na terenu, što dodatno urušava povjerenje u institucije države.
Presude koje se zanemaruju
Ustavni sud Bosne i Hercegovine je još 2015. godine, a zatim i 2019. godine, donio jasne odluke kojima je 9. januar proglašen neustavnim kao Dan Republike Srpske. Sud je tada utvrdio da obilježavanje tog datuma nije u skladu s Ustavom BiH i da diskriminiše nesrpsko stanovništvo u tom entitetu.
Istovremeno, prema Ustavu BiH i Dejtonskom mirovnom sporazumu, Republika Srpska nema pravni kontinuitet sa paradržavnom tvorevinom formiranom 1992. godine. Ta struktura je prestala da postoji potpisivanjem Dejtonskog sporazuma, kojim je uspostavljena današnja Bosna i Hercegovina. Ipak, vlasti u Republici Srpskoj, uz prećutnu ili otvorenu podršku iz Beograda, i dalje pokušavaju predstaviti taj kontinuitet kao historijsku činjenicu, iako za to ne postoji pravni osnov.
Politička obrazloženja
Aktuelna članica Predsjedništva BiH Željka Cvijanović ranije je govorila o razlozima zbog kojih vlasti u Republici Srpskoj insistiraju na zakonskom regulisanju 9. januara kao entitetskog praznika.
– Ovdje je cilj jasan, oni žele da pokažu da Republika Srpska nije postojala prije Dejtona. Historijska činjenica je da je Republika Srpska nastala prije rata i prije Dejtona. Srpska je u Dejtonu verifikovana važnim međunarodnim ugovorom koji nas u krajnjem slučaju drži zajedno na okupu u BiH – rekla je Cvijanović.
Ovakvi stavovi redovno izazivaju oštre reakcije, jer se njima direktno dovode u pitanje presude najvišeg sudskog organa u državi, ali i osnovni principi ustavnog poretka Bosne i Hercegovine.
Odgovornost koja izostaje
Iako su odluke Ustavnog suda BiH obavezujuće i iako su za njihovo nepoštivanje propisane i krivične sankcije, u praksi gotovo da nema posljedica. Upravo na to godinama upozoravaju pojedini politički predstavnici i pravni stručnjaci.
– Krivično djelo je kristalno jasno. Ne radi se o pravnoj praznini, nego o neprimjeni prava. Institucije entiteta RS i službena lica svjesno i kontinuirano krše i javno demonstriraju nepoštivanje odluka Ustavnog suda BiH. Odgovor leži u institucionalnom lancu neodgovornosti. Primarna odgovornost za nekažnjavanje onih koji krše presude Ustavnog suda BiH i Krivičnog zakona je na domaćim pravosudnim institucijama. Najveća i krucijalna odgovornost je na Tužilaštvu Bosne i Hercegovine. Jedino je nadležno da pokrene istrage, podigne optužnice, te procesuira kršenje odluka Ustavnog suda BiH. Tužilaštvo BiH već godinama ne postupa. Pravi se atmosfera nekažnjivosti. Christian Schmidt ne koristi alat sankcionisanja po ovom pitanju, čime se šalje poruka da je kršenje presuda politički dozvoljeno. Šta bi značila samo jedna osuđujuća presuda po članu 239. Krivičnog zakona BiH? Ogroman sistemski i psihološki efekat u javnom prostoru. Mnogi bi utihnuli i to vrlo brzo – rekao je Dženan Đonlagić.
U takvom političkom ambijentu, svaka nova posjeta i svaki novi protokolarni potez dodatno pojačava osjećaj da se ustavni poredak Bosne i Hercegovine selektivno poštuje, a ponekad i svjesno krši.