Mogućnost da Ratko Mladić bude sahranjen u Srbiji uz državne i vojne počasti izazvala je novu oštru političku reakciju iz Sarajeva, uz zahtjeve da Bosna i Hercegovina u tom slučaju razmotri ozbiljne diplomatske i ekonomske mjere prema Srbiji. Iz političke organizacije Crvene linije poručuju da bi državno organizovan ispraćaj pravosnažno osuđenog bivšeg komandanta Vojske Republike Srpske predstavljao veličanje čovjeka osuđenog za genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine.
Oštra poruka
Iz Crvene linije smatraju da bi odluka institucija Srbije da organizuju sahranu Ratka Mladića uz državne i vojne počasti imala daleko šire posljedice od samog protokolarnog čina.
U saopćenju navode da bi takvim postupkom Srbija, prema njihovom stavu, poslala jasnu političku poruku o svom odnosu prema ratnoj prošlosti i pravosnažnim presudama međunarodnih sudova.
– Ukoliko institucije Srbije organizuju sprovod teroristi i ratnom zločincu Ratku Mladiću i sahrane ga uz državne i vojne počasti, time će nepobitno, javno i zauvijek potvrditi karakter agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu i način na koji su u njoj učestvovale – navodi se u saopćenju političke organizacije Crvene linije.
Ovakva formulacija predstavlja politički stav organizacije, dok su konkretna odgovornost država, pojedinaca i institucija tokom rata pitanja o kojima su međunarodni sudovi donosili različite pravne zaključke.
Veze sa Srbijom
Crvene linije podsjećaju i na veze koje je Mladić imao sa institucijama tadašnje Savezne Republike Jugoslavije i Srbije, kao i na period tokom kojeg se skrivao od međunarodnog pravosuđa.
– Podsjetit ćemo, presuđeni terorista i zločinački vođa je tokom agresije na Republiku BiH bio na platnom spisku Srbije, što se nastavilo i poslije agresije i počinjenog genocida, dok je po zabitima te države bježao od privođenje pravdi. Srbija ima priliku napraviti makar simboličan otklon i izbjeći novu civilizacijsku mrlju koju bi sebi napravila veličanjem genocida kroz državno organizovani sprovod zločincu. Ukoliko se Srbija odluči za sramni čin, pozivamo bh. organe za vanjsku politiku da reaguju prema EU i drugim međunarodnim faktorima, te zatraže uvođenje sankcija za sve one koji budu direktni učesnici takve procesije ili budu javno veličali lik i djelo krvnika međunarodno presuđenog za zločinačke kampanje, zločine protiv čovječnosti i genocid. Također, obaveza nadležnih organa BiH jeste da pokrenu proceduru protjerivanja ambasadora Srbije iz BiH, zalede diplomatske odnose i iznađu modalitete ograničavanja privredne saradnje. Podsjećamo da je završni čin u provođenju genocida – njegovo negiranje, a svi koji u tome na bilo koji način učestvuju postaju saučesnici. Ovo je još jedan podsjetnik svima nama da genocid nije afekt pojedinca nego proizvod sistema – navodi se u saopćenju.
Zahtjev za sankcije
Iz ove političke organizacije, dakle, ne traže samo simboličnu osudu eventualnih državnih počasti Mladiću. Njihov zahtjev ide mnogo dalje i uključuje angažovanje institucija Bosne i Hercegovine prema Evropskoj uniji i drugim međunarodnim partnerima.
Traže da se, ukoliko do takvog ispraćaja zaista dođe, razmotri uvođenje sankcija osobama koje bi direktno učestvovale u ceremoniji ili javno veličale Mladića.
Takav zahtjev dolazi u trenutku kada je nakon njegove smrti ponovo otvoreno pitanje odnosa prema pravosnažno osuđenim ratnim zločincima i granice između izražavanja saučešća, političkog stava i njihovog javnog veličanja.
Posebno osjetljivo pitanje predstavlja mogućnost da se u organizaciju sahrane direktno uključe državne institucije.
Diplomatske posljedice
Crvene linije smatraju da bi Bosna i Hercegovina u slučaju državnih i vojnih počasti trebala odgovoriti i na diplomatskom nivou.
Među zahtjevima koje su iznijeli nalazi se pokretanje procedure protjerivanja ambasadora Srbije iz Bosne i Hercegovine, kao i zamrzavanje diplomatskih odnosa.
Pored toga, traže pronalaženje načina za ograničavanje privredne saradnje dvije zemlje.
Riječ je o izuzetno ozbiljnim mjerama koje bi, ukoliko bi ikada bile provedene, imale posljedice koje daleko prevazilaze političku polemiku izazvanu Mladićevom sahranom. Za takve odluke bile bi potrebne konkretne aktivnosti nadležnih institucija Bosne i Hercegovine.
Za sada je riječ o političkom zahtjevu Crvenih linija, a ne o odluci institucija BiH da će takve mjere zaista biti pokrenute.
Državne počasti
Pitanje sahrane Ratka Mladića postalo je politička tema nakon najava iz Srbije da bi bivši komandant Glavnog štaba VRS-a mogao biti ispraćen uz počasti koje proizlaze iz njegovog generalskog čina.
Upravo mogućnost državnog učešća izaziva najviše reakcija.
Porodica ima pravo organizovati sahranu i odlučiti o mjestu ukopa, ali državni ili vojni protokol ima sasvim drugačiju simboliku jer podrazumijeva institucionalno učešće.
Kritičari takve mogućnosti smatraju da bi se time odavala počast ne samo nekadašnjem generalu, već čovjeku koji je umro kao pravosnažno osuđenik na doživotnu kaznu zatvora.
Presude ostaju
Ratko Mladić bio je komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske tokom najvećeg dijela rata u Bosni i Hercegovini.
Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju prvostepeno ga je osudio na doživotnu kaznu zatvora, a pravosnažnom presudom iz 2021. godine ta kazna je potvrđena.
Mladić je pravosnažno osuđen za genocid u Srebrenici, progon Bošnjaka i Hrvata, ubistva, deportacije i prisilna premještanja, kao i za kampanju terorisanja stanovništva Sarajeva snajperskim djelovanjem i granatiranjem.
Odgovornost mu je utvrđena i za uzimanje pripadnika Ujedinjenih nacija za taoce.
Njegova smrt ne mijenja sadržaj pravosnažne presude niti utvrđene činjenice o zločinima.
Upravo na toj činjenici Crvene linije zasnivaju svoj zahtjev da eventualni državni ispraćaj ne prođe bez političke reakcije Bosne i Hercegovine.
Negiranje genocida
U završnom dijelu saopćenja posebno je naglašeno pitanje negiranja genocida.
Stav organizacije je da se veličanje pravosnažno osuđenih učesnika u genocidu ne može odvojiti od šireg procesa relativizacije i negiranja počinjenih zločina.
Bosna i Hercegovina ima i zakonske odredbe kojima je regulisano javno odobravanje, poricanje, grubo umanjivanje ili pokušaj opravdavanja genocida i drugih međunarodnih zločina utvrđenih pravosnažnim presudama.
Zbog toga su reakcije nakon Mladićeve smrti već otvorile i pitanje eventualnog postupanja pravosudnih institucija prema pojedinim javnim istupima.
Državni ispraćaj u Srbiji predstavljao bi, međutim, potpuno novu političku situaciju jer se više ne bi govorilo samo o izjavama pojedinačnih političara.
Čeka se odluka
Ključno pitanje sada je kako će izgledati sahrana Ratka Mladića i kakvu će ulogu u njenoj organizaciji imati institucije Srbije.
Ukoliko bude riječ o privatnoj porodičnoj sahrani, politički kontekst bio bi bitno drugačiji od scenarija u kojem bi bivši komandant VRS-a bio ispraćen uz najviše državne i vojne počasti.
Crvene linije već su poručile kakav odgovor očekuju u drugom slučaju.
Traže reakciju prema Evropskoj uniji i međunarodnim partnerima, sankcije direktnim učesnicima, protjerivanje ambasadora Srbije, zamrzavanje diplomatskih odnosa i razmatranje ograničenja privredne saradnje.
To su za sada zahtjevi jedne političke organizacije, a ne zvanična politika Bosne i Hercegovine.
Ipak, sama činjenica da se takve mjere javno zahtijevaju pokazuje koliko je pitanje Mladićeve sahrane politički eksplozivno.
Njegova porodica može odlučivati o mjestu posljednjeg počivališta, ali odluka države da se uključi u sahranu uz najviše počasti ne bi bila privatni čin. Upravo zato će način na koji Srbija odluči ispratiti pravosnažno osuđenog Ratka Mladića biti pažljivo praćen i u Bosni i Hercegovini i izvan nje.