Zašto Bosna i Hercegovina decenijama ostaje zarobljena u političkim krizama i podjelama koje se iznova vraćaju u središte javnosti? Upravo na to pitanje pokušava odgovoriti politička analiza Nermina Tursića, koji smatra da ključ problema ne leži samo u unutrašnjim odnosima, već i u načinu na koji se etnonacionalne politike koriste kao instrument očuvanja političke moći.
Tursić navodi da savremena politička teorija Bosnu i Hercegovinu sve češće posmatra kroz prizmu etnonacionalizma, ne samo kao izraza kolektivnih identiteta, nego i kao mehanizma reprodukcije političke vlasti. Prema njegovom mišljenju, aktuelne etničke podjele nisu isključivo rezultat historijskih okolnosti, već posljedica dugotrajnog političkog djelovanja koje traje godinama.
Historijski kontekst
Autor ističe da etnički identiteti u Bosni i Hercegovini imaju dubok historijski kontinuitet i da predstavljaju važan dio kulturnog i društvenog nasljeđa zemlje. Međutim, smatra da današnji oblici rigidne etničke segmentacije i teritorijalnih podjela nisu prirodna historijska konstanta.
Prema Tursićevom viđenju, najveći dio savremenih podjela nastao je kao posljedica velikodržavnih projekata i ratnih događaja, a kasnije je dodatno učvršćen kroz postratno političko uređenje i djelovanje etnonacionalnih stranaka.
Autor podsjeća da je Bosna i Hercegovina kroz veći dio svoje historije funkcionisala kao prostor zajedničkog života različitih zajednica, sa izraženom kulturnom, socijalnom i prostornom izmiješanošću stanovništva.
Upravo zbog toga smatra da današnja logika „etničkih prostora“, „naših teritorija“ i gotovo potpunog poistovjećivanja političkog identiteta sa etničkom pripadnošću predstavlja značajan odmak od historijskog iskustva zemlje.
Posljedice političkog modela
Tursić ocjenjuje da je savremeni politički sistem oblikovan na način koji održava stanje nepovjerenja, društvene distance i institucionalne fragmentacije.
Prema njegovim riječima, posljedica takvog modela jeste institucionalizacija podjela, pri čemu se društvo ne okuplja oko zajedničkih demokratskih vrijednosti, nego ostaje zarobljeno u procesu etnoteritorijalne homogenizacije i političke polarizacije.
Autor smatra da politički prostor umjesto razvoja funkcionalnih institucija i vladavine prava često služi za održavanje stalne političke krize. Zbog toga Bosna i Hercegovina, prema njegovoj ocjeni, ostaje između suprotstavljenih etnonacionalnih projekata koji usporavaju njenu demokratsku transformaciju.
Uloga Beograda
Posebno mjesto u analizi Tursić posvećuje uticaju susjednih država na političke procese u Bosni i Hercegovini.
Kada je riječ o Srbiji, autor navodi da zvanični Beograd deklarativno podržava teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine, ali istovremeno pruža političku, institucionalnu i simboličku podršku politikama koje dolaze iz Republike Srpske.
Prema njegovom mišljenju, takva politika stvara paradoksalnu situaciju u kojoj se formalno priznaje cjelovitost države, dok se istovremeno podržavaju procesi koji slabe njene institucije i umanjuju funkcionalnost državnog sistema.
Tursić smatra da se takav pristup ogleda kroz pokušaje prenosa nadležnosti sa države na entitete, osporavanje rada zajedničkih institucija i insistiranje na političkim konceptima koji Bosnu i Hercegovinu predstavljaju kao labavu zajednicu teritorijalnih jedinica.
Borba za karakter države
Autor ocjenjuje da se iza političkih sukoba zapravo vodi mnogo šira rasprava o samom karakteru Bosne i Hercegovine.
Prema njegovom mišljenju, dio političkih aktera nastoji redefinisati državu i predstaviti je kao savez gotovo suverenih teritorijalnih jedinica, umjesto kao jedinstvenu i međunarodno priznatu državu.
Tursić upozorava da takav narativ smatra opasnim za budućnost zemlje jer dovodi u pitanje njen ustavno-pravni položaj i dugoročnu stabilnost.
Pogled prema Zagrebu
Govoreći o Hrvatskoj, autor navodi da se politika Zagreba prema Bosni i Hercegovini dominantno izražava kroz podršku zahtjevima HDZ-a BiH za takozvano legitimno predstavljanje.
Prema njegovoj ocjeni, takvi zahtjevi se u političkoj praksi često pretvaraju u inicijative koje vode dodatnoj institucionalnoj i teritorijalnoj etnizaciji države.
Tursić smatra da dugogodišnje insistiranje na posebnim teritorijalnim, izbornim i institucionalnim rješenjima za Hrvate u Bosni i Hercegovini objektivno vodi ka dodatnoj etnoteritorijalizaciji političkog prostora.
U tom kontekstu posebno se osvrće na ideju trećeg entiteta, za koju navodi da bez obzira na različite modele podrazumijeva dodatno teritorijalno razgraničavanje zemlje prema etničkom principu.
Novi koncepti
Autor se osvrće i na koncept „Sjedinjenih Bosanskih Država“, koji se povremeno pojavljuje u dijelu hrvatskog političkog i akademskog prostora.
Iako njegovi zagovornici tvrde da bi takav model omogućio funkcionalniji sistem i veću ravnopravnost konstitutivnih naroda, Tursić smatra da se iza tog prijedloga krije ista etnoteritorijalna logika koja postoji i u drugim političkim konceptima zasnovanim na teritorijalnim podjelama.
Prema njegovoj ocjeni, bez obzira na terminološke razlike, koncept „Sjedinjenih Bosanskih Država“ i ideja o Bosni i Hercegovini kao labavoj zajednici entiteta predstavljaju različite verzije istog političkog pristupa.
Ključna dilema
U završnom dijelu analize Tursić navodi da se ključna politička dilema Bosne i Hercegovine više ne svodi samo na pitanje odnosa među etničkim zajednicama.
Prema njegovom mišljenju, suštinsko pitanje jeste može li država izaći iz modela zasnovanog na etnonacionalnim podjelama i razvijati se kao moderna demokratska zajednica građana.
Autor podsjeća da savremeni demokratski standardi počivaju na principima individualne jednakosti, univerzalnih građanskih prava, funkcionalnih institucija i političkog pluralizma. Nasuprot tome, etnoteritorijalni modeli, kako navodi, stavljaju kolektivna prava etničkih grupa ispred građanskog principa jednakosti.
Zbog toga Tursić zaključuje da će budućnost demokratske transformacije Bosne i Hercegovine zavisiti od sposobnosti društva da prevaziđe političku instrumentalizaciju etničkih podjela i uspostavi sistem u kojem će građanin predstavljati osnov političkog legitimiteta i demokratskog suvereniteta države.
Piše: Nermin Tursić