Pred parlamentarne izbore u Srbiji, zakazane za 25. oktobar, političke aktivnosti vlasti Republike Srpske privukle su pažnju američke novinske agencije Associated Press. Posebno su izdvojene policijske zabrane studentskih okupljanja u Banjoj Luci, koje organizatori smatraju pokušajem sprečavanja javne podrške studentskom pokretu koji se suprotstavlja vlasti Aleksandra Vučića.
Podrška iz Republike Srpske
Aleksandar Vučić i njegova Srpska napredna stranka ulaze u završnicu izborne kampanje u kojoj se suočavaju sa snažnim političkim izazovom studentskog pokreta. Studenti, koji gotovo dvije godine organizuju proteste protiv vlasti u Srbiji, kroz Studentsku listu nastoje ostvariti značajniji izborni rezultat.
U takvim okolnostima posebnu pažnju izaziva odnos političkog rukovodstva Republike Srpske prema izborima u susjednoj državi. Vlasti ovog bh. entiteta godinama održavaju bliske političke veze s Vučićem i njegovom strankom, a njihova podrška posebno dolazi do izražaja tokom izbornih kampanja.
Međutim, politički stavovi vlasti Republike Srpske nisu jedinstveni stavovi svih građana entiteta. Dio stanovništva, uključujući studente, otvoreno podržava protestni pokret u Srbiji i njegove zahtjeve za političkim promjenama.
Upravo pokušaji organizovanja skupova solidarnosti s kolegama iz Srbije doveli su do novih sporova između studenata i policijskih institucija Republike Srpske.
Policija zabranila okupljanja
Tokom proteklog mjeseca policija Republike Srpske zabranila je dva studentska okupljanja čiji je cilj bio pružanje podrške protestima u Srbiji. Posljednji skup bio je planiran za ponedjeljak u Banjoj Luci, ali organizatori nisu dobili dozvolu za njegovo održavanje.
Policija je odluku obrazložila sigurnosnim razlozima, ne navodeći u dostavljenim informacijama detalje koji bi omogućili potpuniju procjenu opravdanosti zabrane. Studenti, međutim, smatraju da se iza takvog obrazloženja kriju politički motivi.
Prema njihovom tumačenju, vlastima Republike Srpske ne odgovara javno iskazivanje solidarnosti s pokretom koji predstavlja političku konkurenciju Vučićevoj stranci. Zbog toga zabranu ne posmatraju samo kao pitanje organizovanja javnog skupa, nego i kao ograničavanje mogućnosti izražavanja političkih stavova.
– Ne žele dozvoliti da se pokaže slika zajedništva s našim kolegama u Srbiji – poručili su studenti.
Njihova poruka ukazuje na nezadovoljstvo načinom na koji su nadležni organi postupili prema najavljenim okupljanjima. Organizatori smatraju da građani trebaju imati mogućnost mirno izraziti podršku studentima u Srbiji, bez obzira na političke odnose između vlasti dvije zemlje.
Najavljena pravna borba
Neformalna grupa „Studenti za studente“, koja stoji iza inicijative za organizovanje okupljanja, najavila je poduzimanje pravnih koraka protiv nadležnih institucija. Studenti žele osporiti odluke o zabrani i zatražiti preispitivanje razloga zbog kojih im nije omogućeno održavanje skupova.
Njihova najava otvara i pitanje primjene propisa o slobodi mirnog okupljanja. Takva sloboda zaštićena je ustavnim i međunarodnim standardima, dok njeno ograničavanje mora imati zakonsko uporište i biti opravdano konkretnim okolnostima.
Odluke policije izazvale su reakcije i među opozicionim političarima u Republici Srpskoj. Nebojša Vukanović javno je kritikovao zabranu, obraćajući se novinarima na trgu na kojem je studentsko okupljanje trebalo biti održano.
Vukanović je postupanje nadležnih nazvao „sramotom“, izražavajući protivljenje odluci kojom je spriječeno okupljanje. Njegova reakcija pokazuje da je pitanje studentskih skupova postalo i tema unutrašnjih političkih sukoba u Republici Srpskoj.
Izborna utrka u Srbiji
Parlamentarni izbori u Srbiji zakazani su za nedjelju, 25. oktobra, a održavaju se u atmosferi izraženih političkih podjela. Srpska napredna stranka nastoji zadržati vlast, dok Studentska lista pokušava politički kapitalizovati nezadovoljstvo građana i dugotrajne proteste.
Studentski pokret tokom prethodnog perioda postao je jedan od najvidljivijih oblika protivljenja aktuelnoj vlasti. Njegove aktivnosti privukle su pažnju javnosti i izvan Srbije, uključujući građane Bosne i Hercegovine koji podržavaju studentske zahtjeve.
Prema američkom izvještaju, očekuje se neizvjesna izborna utakmica između SNS-a i Studentske liste. Ipak, konačan odnos političkih snaga zavisit će od glasanja i zvaničnih izbornih rezultata.
Upravo zbog značaja predstojećih izbora, politička podrška iz Republike Srpske ponovo se našla pod povećanom pažnjom. Posebno se razmatra uloga birača s dvojnim državljanstvom, koji imaju pravo učestvovati u izbornom procesu Srbije.
Glasanje u Bosni i Hercegovini
Na parlamentarnim izborima u Srbiji mogu glasati i državljani te zemlje koji žive u Bosni i Hercegovini. Prema objavljenim podacima, približno 19.800 birača imat će mogućnost glasanja na ukupno 28 biračkih mjesta širom BiH.
Ovaj broj pokazuje da glasanje izvan teritorije Srbije predstavlja dio izbornog procesa koji privlači pažnju političkih stranaka i posmatrača. Posebno se prati organizacija glasanja u Republici Srpskoj, gdje vladajuće političke strukture održavaju bliske odnose sa SNS-om.
Opozicioni aktivisti i nezavisni posmatrači u Srbiji ranije su iznosili optužbe da Aleksandar Vučić i Milorad Dodik organizuju masovno glasanje osoba s dvojnim državljanstvom kako bi osigurali prednost Srpskoj naprednoj stranci. Takve tvrdnje bile su predmet političkih rasprava, ali ih nije moguće prihvatiti kao utvrđene činjenice bez odgovarajućih dokaza.
Vučić i Dodik odbacili su optužbe o organizovanju izbornog glasanja na način koji im se stavlja na teret. Samo posjedovanje dvojnog državljanstva i korištenje zakonitog biračkog prava ne predstavlja nepravilnost.
Međutim, eventualne zloupotrebe biračkih evidencija ili organizacije glasanja predstavljale bi zasebna pitanja koja zahtijevaju postupanje nadležnih izbornih institucija. Zbog toga je važno razlikovati zakonito učešće državljana Srbije iz BiH od optužbi za moguće izborne nepravilnosti.
Medijska podrška Vučiću
U izvještaju se posebna pažnja posvećuje načinu na koji vodeći mediji u Republici Srpskoj prate izbornu kampanju u Srbiji. Prema navodima američke agencije, njihovo izvještavanje bilo je usmjereno na aktivnosti Aleksandra Vučića i Srpske napredne stranke.
Takav pristup dodatno je otvorio pitanje političke zastupljenosti različitih izbornih aktera u medijskom prostoru. U okolnostima izražene političke konkurencije, način predstavljanja stranaka i kandidata može značajno utjecati na informisanost javnosti.
Istovremeno, studentski pokret u Srbiji privlači pažnju dijela građana Republike Srpske koji žele iskazati solidarnost s njegovim aktivnostima. Upravo zbog toga zabrane okupljanja u Banjoj Luci dobijaju širi politički značaj.
Za organizatore skupova pitanje nije samo podrška određenoj izbornoj opciji, nego i mogućnost javnog izražavanja mišljenja. Oni smatraju da policijske odluke ograničavaju prostor za iskazivanje drugačijih političkih stavova.
Dodik na skupovima SNS-a
Milorad Dodik već duže vrijeme održava bliske političke odnose s Aleksandrom Vučićem i Srpskom naprednom strankom. Redovno prisustvuje stranačkim okupljanjima u Srbiji, gdje također ostvaruje biračko pravo i posjeduje nekretninu.
Dvojica političara svoje odnose predstavljaju kao važan dio saradnje između Republike Srpske i Srbije. U javnim nastupima često naglašavaju potrebu očuvanja veza srpskog naroda s obje strane Drine.
Međutim, Dodikove ranije izjave o mogućem izdvajanju Republike Srpske iz Bosne i Hercegovine i njenom ujedinjenju sa Srbijom izazivale su ozbiljne političke reakcije. Takve najave otvaraju pitanja poštovanja suvereniteta i teritorijalnog integriteta Bosne i Hercegovine.
Republika Srpska je prema Dejtonskom mirovnom sporazumu jedan od dva entiteta unutar Bosne i Hercegovine. Njena ustavna pozicija ne podrazumijeva pravo na jednostrano mijenjanje međunarodno priznatih granica države.
Širi međunarodni kontekst
Američki izvještaj političke odnose Vučića i Dodika posmatra i kroz njihove kontakte s ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom. Obojica političara održavaju veze s Moskvom, što predstavlja važan element međunarodnih rasprava o političkom položaju Srbije i Republike Srpske.
Srbija i Bosna i Hercegovina formalno su opredijeljene za evropske integracije, ali se suočavaju s različitim političkim i institucionalnim izazovima. Među pitanjima koja utječu na njihov napredak nalaze se demokratske reforme, funkcionisanje institucija i vladavina prava.
U takvom okruženju izbori u Srbiji imaju značaj i za političke odnose u susjednim državama. Posebno se prate reakcije vlasti Republike Srpske, čiji predstavnici otvoreno podržavaju Vučića i njegovu stranku.
Zabrane studentskih okupljanja u Banjoj Luci dodatno su pokazale da se političke podjele povezane s izborima u Srbiji odražavaju i na prilike u Bosni i Hercegovini. Dok vlasti Republike Srpske održavaju bliske odnose s Vučićem, dio studenata i opozicionih predstavnika nastoji javno podržati njegove političke protivnike.
Predstojeći izbori pokazat će kakvu podršku imaju političke opcije u Srbiji, dok će pravni postupci koje su najavili studenti otvoriti zasebno pitanje opravdanosti zabrana mirnih okupljanja u Republici Srpskoj. Upravo su ta dva procesa u središtu pažnje nakon novih izvještaja o političkoj podršci koju vlasti RS pružaju Aleksandru Vučiću.