Bosna i Hercegovina ponovo pokušava otvoriti put evropskom novcu, ali bi nova odlaganja mogla dovesti do gubitka stotina miliona eura namijenjenih razvoju države. Ministarstvo finansija i trezora BiH, kojim rukovodi SNSD-ov Srđan Amidžić, vratilo je u proceduru sporazum s Evropskom unijom koji predviđa strogu kontrolu trošenja sredstava i obavezu provođenja dogovorenih reformi.
Sporazum ponovo u proceduri
Nakon višemjesečnog zastoja, Nacrt sporazuma o instrumentu između Evropske unije i Bosne i Hercegovine ponovo je upućen na konsultacije. Dokument predstavlja jedan od ključnih preduslova za korištenje sredstava iz evropskog Instrumenta za reforme i rast, namijenjenog državama Zapadnog Balkana.
Prvi put je upućen u proceduru u maju, ali proces nije završen. Dodatne komplikacije nastale su nakon što je Evropska komisija u oktobru izmijenila tehničke priloge koji se odnose na isplate i garancije, zbog čega je bilo potrebno ponoviti određene administrativne korake.
Novo pokretanje procedure uslijedilo je neposredno nakon izvještaja Evropske komisije o Bosni i Hercegovini, objavljenog 4. novembra. U tom dokumentu upozoreno je na ozbiljne zastoje u provođenju reformi i nedovoljan napredak države na evropskom putu.
Milioni već izgubljeni
Posljedice političkih neslaganja i propuštenih rokova već su vidljive u finansijskom okviru koji je Evropska unija namijenila Bosni i Hercegovini. Prvobitni paket iznosio je 1,085 milijardi eura, ali je zbog kašnjenja umanjen za deset posto.
Time je država izgubila približno 108 miliona eura, dok je preostali iznos smanjen na oko 976,5 miliona eura. Međutim, ni taj novac nije zagarantovan jer njegovo korištenje zavisi od usvajanja potrebnih dokumenata i provođenja reformskih obaveza.
Bosna i Hercegovina bila je posljednja država u regiji koja je dostavila Reformsku agendu. Prema informacijama iz izvještaja, politički predstavnici iz Republike Srpske, prvenstveno ministri SNSD-a, imali su značajnu ulogu u ranijim blokadama i odlaganjima.
Amidžić pod pritiskom
Srđan Amidžić, ministar finansija i trezora BiH, nalazi se na čelu institucije odgovorne za provođenje važnog dijela procedure. Ponovno slanje sporazuma na konsultacije dolazi u trenutku kada Evropska unija zahtijeva konkretne rezultate i upozorava na finansijske posljedice novih zastoja.
Posebno su značajne odredbe koje predviđaju strogu kontrolu korištenja evropskih sredstava. Za razliku od finansijskih aranžmana koji omogućavaju drugačiju dinamiku isplata, Plan rasta povezuje finansijsku podršku s ispunjavanjem precizno utvrđenih reformskih uslova.
Prema analizi predloženog sporazuma, domaće institucije morat će dokazivati realizaciju dogovorenih aktivnosti prije odobravanja odgovarajućih isplata. To podrazumijeva detaljnu dokumentaciju, provjerljive rezultate i mogućnost evropskog nadzora nad korištenjem novca.
Iako se politički otpor SNSD-a povezuje s ovakvim mehanizmima kontrole, nije potvrđeno da su upravo oni jedini razlog ranijih blokada. Ipak, jasno je da evropski instrument ostavlja znatno manje prostora za nenamjensko trošenje sredstava.
Evropska kontrola novca
Jedna od najvažnijih odredbi sporazuma odnosi se na nadzor evropskih institucija nad finansiranjem projekata. Predviđena je saradnja s Evropskim uredom za borbu protiv prevara, poznatim kao OLAF, te Uredom evropskog javnog tužioca, odnosno EPPO-om, u okviru njihovih nadležnosti.
Evropska tijela imala bi mogućnost provjere dokumentacije, finansijskih tokova i realizacije projekata koji se finansiraju kroz ovaj instrument. U slučaju utvrđenih nepravilnosti, sukoba interesa ili neispunjavanja ugovorenih obaveza, moguće su finansijske korekcije, obustavljanje isplata i zahtjevi za povrat sredstava.
Takav sistem ne znači da evropski revizori preuzimaju upravljanje svim institucijama Bosne i Hercegovine. Njihove ovlasti odnose se na kontrolu evropskog novca i poštivanje uslova pod kojima se finansijska podrška dodjeljuje.
Za domaće vlasti to predstavlja obavezu transparentnijeg provođenja javnih nabavki, vođenja evidencija i dokazivanja namjenskog korištenja sredstava. Projekti koji ne ispune propisane uslove mogli bi ostati bez očekivanog evropskog finansiranja.
Jačanje državne koordinacije
Sporazum predviđa i značajnu ulogu državnih institucija u komunikaciji s Evropskom komisijom. Prema predstavljenim odredbama, državni koordinator bio bi centralna kontaktna tačka za praćenje provođenja reformi i razmjenu informacija s evropskim institucijama.
U dokumentu se navodi i model prema kojem bi sredstva prolazila kroz državni trezor Bosne i Hercegovine, uz odgovarajuće mehanizme kontrole i raspodjele. Predviđeno je uspostavljanje zajedničkog sistema praćenja koji bi obuhvatio institucije odgovorne za realizaciju reformskih mjera.
Ovakva rješenja politički su osjetljiva zbog dugogodišnjih sporova o nadležnostima između državnog i entitetskih nivoa vlasti. Ipak, koordinacija evropskog finansijskog instrumenta sama po sebi ne znači automatsko ukidanje ustavnih nadležnosti entiteta.
Za provođenje reformi bit će potrebna saradnja svih nadležnih institucija, uključujući državne i entitetske organe. Evropska komisija insistira na jasnoj odgovornosti za rezultate i pouzdanom sistemu finansijskog nadzora.
Prijeti novi gubitak
Šef Delegacije Evropske unije u Bosni i Hercegovini Luigi Soreca upozorio je da je država praktično izgubila još jednu godinu na evropskom putu. Posebno je naglasio potrebu hitnog uspostavljanja pravnog osnova za provođenje Plana rasta.
Prema njegovom upozorenju, Bosna i Hercegovina rizikuje trajni gubitak dodatnih 373,9 miliona eura ukoliko ne ispuni potrebne uslove do kraja godine. Takav scenario dodatno bi smanjio sredstva dostupna za razvojne projekte i provođenje reformi.
Finansijski paket koji je preostao Bosni i Hercegovini obuhvata približno 280 miliona eura bespovratne pomoći i 696 miliona eura povoljnih kredita. Sredstva su namijenjena ekonomskom razvoju, infrastrukturnim ulaganjima i jačanju institucija.
Među planiranim oblastima nalaze se energetika, obnovljivi izvori energije, modernizacija elektroenergetske mreže i razvoj saobraćajne infrastrukture. Posebno se spominju projekti povezani s Koridorom 5C, obnovom željeznica i unapređenjem održivog transporta.
Podrška je predviđena i za digitalizaciju, razvoj optičkih mreža, komunalnu infrastrukturu, mala preduzeća i obrazovanje. Dio reformskih aktivnosti odnosi se na pravosuđe i jačanje mehanizama za sprečavanje korupcije.
Presudni naredni koraci
Ponovno pokretanje konsultacija predstavlja mogućnost da Bosna i Hercegovina konačno završi proceduru koja je mjesecima usporavala pristup evropskom novcu. Međutim, samo usvajanje sporazuma neće biti dovoljno za automatsku isplatu svih raspoloživih sredstava.
Domaće institucije morat će provesti konkretne reformske mjere i dokazati da su ispunile preuzete obaveze. Evropska komisija zadržava pravo provjere rezultata i primjene finansijskih mjera ukoliko dogovoreni uslovi ne budu ispoštovani.
Nakon već izgubljenih 108 miliona eura, mogućnost dodatnog umanjenja finansijskog paketa predstavlja ozbiljno upozorenje političkim predstavnicima. Ishod će zavisiti od sposobnosti institucija da prevaziđu neslaganja, usvoje potrebne dokumente i osiguraju provođenje reformi pod evropskim nadzorom.
